Skip to main content

ทำไมยาที่เคยได้ผลถึงไม่ได้ผล — เรื่องการดื้อยาและการสลับกลุ่มสาร

เกษตรกรกำลังพ่นสารในแปลงเพาะปลูก
Photo: PJeganathan — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

การสลับยี่ห้อไม่ได้ช่วยอะไรถ้ากลุ่มสารเหมือนเดิม ตัวเลขกลุ่มบนฉลากคือสิ่งที่ต้องดูจริง

อาการที่เกษตรกรเจอบ่อยคือสารที่เคยใช้ได้ผลดี พ่นแล้วเริ่มไม่อยู่ ต้องเพิ่มอัตราขึ้นเรื่อย ๆ จนสุดท้ายไม่ได้ผลเลย นี่คือการดื้อยา

เกิดขึ้นได้อย่างไร

  • ในประชากรศัตรูพืชจำนวนมาก จะมีบางตัวที่บังเอิญทนต่อสารชนิดนั้นได้อยู่แล้วตามธรรมชาติ เมื่อพ่นสารเดิมซ้ำ ๆ ตัวที่ไม่ทนตายหมด เหลือแต่ตัวที่ทนไว้ขยายพันธุ์ต่อ รุ่นถัดไปจึงมีสัดส่วนตัวที่ทนมากขึ้น ทำซ้ำหลายรอบเข้า ประชากรทั้งแปลงก็กลายเป็นพวกที่ทนต่อสารนั้น

เราไม่ได้ทำให้แมลงแข็งแรงขึ้น เราแค่คัดเลือกตัวที่แข็งแรงอยู่แล้วให้เหลือรอด

จุดที่คนเข้าใจผิดมากที่สุด

  • การสลับยี่ห้อไม่ใช่การสลับสาร สารสองยี่ห้อที่มีชื่อสามัญเดียวกันคือสารตัวเดียวกัน และแม้ชื่อสามัญต่างกัน ก็อาจอยู่ในกลุ่มที่ออกฤทธิ์แบบเดียวกัน ซึ่งแมลงที่ดื้อกับตัวหนึ่งจะดื้อกับอีกตัวไปด้วย

ตัวเลขกลุ่มบนฉลาก

  • ฉลากของสารกำจัดแมลง สารกำจัดโรคพืช และสารกำจัดวัชพืช จะมีรหัสกลุ่มการออกฤทธิ์กำกับไว้ รหัสนี้บอกว่าสารตัวนั้นทำงานกับระบบใดของสิ่งมีชีวิตเป้าหมาย

การสลับที่ได้ผลจริงคือการสลับให้ "กลุ่มต่างกัน" ไม่ใช่ยี่ห้อต่างกัน ถ้ารอบนี้ใช้กลุ่มหนึ่ง รอบหน้าควรเป็นคนละกลุ่ม

สิ่งที่ช่วยได้นอกจากการสลับกลุ่ม

  • ใช้เมื่อจำเป็น การพ่นตามปฏิทินโดยไม่ดูว่ามีศัตรูพืชจริงหรือไม่ คือการเร่งการดื้อยาโดยไม่ได้ประโยชน์

ใช้ตามอัตราที่ฉลากระบุ การใช้ต่ำกว่าอัตราทำให้ตัวที่ทนปานกลางรอดเพิ่มขึ้น ซึ่งเร่งการดื้อยาโดยตรง

พ่นให้ทั่วถึง จุดที่ละอองไปไม่ถึงคือที่หลบภัยของศัตรูพืช ซึ่งกลายเป็นแหล่งเพาะรุ่นต่อไป เรื่องนี้เป็นข้อได้เปรียบของการพ่นด้วยโดรน เพราะลมกดจากใบพัดช่วยพาละอองลงไปถึงชั้นล่างและใต้ใบได้ดีกว่าการพ่นที่อาศัยแรงดันอย่างเดียว

ใช้วิธีอื่นร่วมด้วย การจัดการแปลง การใช้ชีวภัณฑ์ และการอนุรักษ์ศัตรูธรรมชาติ ล้วนลดจำนวนรอบที่ต้องพึ่งสารเคมี ซึ่งเป็นวิธีชะลอการดื้อยาที่ได้ผลที่สุดในระยะยาว หมายเหตุสำคัญ บทความนี้อธิบายหลักการทั่วไปเพื่อความปลอดภัย ไม่ใช่คำแนะนำการใช้สารเคมีรายการใดรายการหนึ่ง อัตราผสม ชนิดพืชที่ใช้ได้ และระยะเวลาที่ต้องเว้น ต่างกันตามผลิตภัณฑ์และเปลี่ยนตามประกาศของทางราชการ ให้ยึดฉลากของสารนั้นเป็นหลักเสมอ และปรึกษานักวิชาการเกษตรหรือเจ้าหน้าที่ของเราก่อนตัดสินใจใช้